آموزش ابتدایی

1- مقدمه:
طرح درس یا سناریوی آموزشی برای نخستین بار در سال 1918 توسط «فرانکلین بوبیت» مطرح شد و لزوم استفاده از سازماندهی در امر یاددهی– یادگیری مورد تأکید قرار گرفت. طرح درس به شکل امروزی آن، در سال 1950 به وسیله روانشناسان برجسته امر تعلیم و تربیت «بنجامین. اس. بلوم» شکل گرفت و در سال 1962 «رابرت گلیرز» نظرات تکمیلی خود را در راستای دیدگاه های بلوم مطرح کرد که تا به امروز نیز مدنظر برنامه ریزان و هدف گذاران آموزشی و دست اندرکاران امور آموزشی در سطح جهان بوده است.
2- مفهوم و تعریف:
طرح درس، عبارت است از فرآیند برنامه¬ریزی و سازمان دادن به مجموعه فعالیت¬هایی که معلم در ارتباط با هدف¬های آموزشی، محتوای درس و توانائی¬های فراگیران برای مدت زمان مشخص تدوین می نماید.
طرح درس، سندی است که اجزای مختلف فرآیند آموزشی فعال برای مشارکت دانش¬آموز به منظور دست¬یابی به اهداف آموزشی را ترسیم می¬کند. طرح درس، ساختاری سازمان یافته برای تدریس و نقشه¬ای کلی برای هدایت فعالیت¬های آموزشی است و در آن مفاهیم، اهداف، فرصت¬های آموزشی و روش¬های ارزیابی یک درس مشخص، بیان می شود. در یک طرح درس، مجموعه فعالیت هایی که معلم از پیش برای رسیدن به یک یا چند هدف آموزشی ویژه تدارك می بیند، پیش بینی و تنظیم شده است و معلم با کمک طرح درس می¬تواند فعالیت های ضروری آموزشی را به ترتیب و در مراحل و زمان های مشخص و به شیوه ای منطقی پیش ببرد.

3- محاسن طرح درس می توان به موارد ذیل اشاره نمود:
1- طرح درس به معلم کمک می کند تا پیش بینی های لازم را برای تهیه وسایل آموزشی و رسانه ها به عمل آورد.
2- داشتن طرح درس موجب می شود که معلم به تنظیم اوقات کلاس بپردازد و از ایجاد بی نظمی در کلاس جلوگیری کند.
3- طرح درس موجب می شود که معلم فعالیت های ضروری آموزشی را به ترتیب و یکی پس از دیگری در مراحل و زمان های مشخص و به شیوه های منطقی پیش ببرد و نتایج حاصل آن را برای تدریس در مراحل بعدی آموزش مورد استفاده قرار دهد.
4- با توجه به آنچه رفت، نقش و اهمیت طرح درس در بهبود امر یاددهی – یادگیری کاملاً مشهود و ضروری به نظر می رسد. لذا جزوه ی حاضر به منظور مطالعه و استفاده همکاران محترم جهت بهبود کیفیت آموزشی و ارتقای سطح یادگیری طراحی شده است.

4- مراحل نوشتن طرح درس روزانه:
به طور کلی، برای تهیه یک طرح درس روزانه، مراحل و نکات زیر را به ترتیب دنبال می کنیم.
4-1. مشخصات کلی:
ابتدا باید نام درس، موضوع درس، مدت جلسه ، شماره طرح درس، نام مدرسه، تعداد دانش آموزان، کلاس و دوره تحصیلی، نام معلم و تاریخ را در بالای صفحه کاربرگ طرح درس نوشته شود.
4-2. مشخص کردن اهداف کلی، جزیی و رفتاری:
یک معلم آگاه هدف های کلی و رفتاری موضوعی که قصد تدریس آن را دارد مشخص می نماید.
4-2-1. هدف های کلی: یک هدف کلی، یک عبارت واحد است که وضعیت فراگیر را پس از دریافت یک عمل آموزشی توصیف می کند. به عبارت دیگر، هدف های کلی آموزشی حاوی نتایجی هستند که معلم انتظار دارد، در اثر آموزشی که به دانش آموزان می دهد و فعالیت هایی از آنها برای یادگیری به عمل می آورند عاید آنان گردد. این قبیل اهداف مهم هستند و در معرض تعبیرهای گوناگون قرار می گیرند.
4-2-2. هدف های جزیی: هدف های کلی قابلیت هایی هستند که قرار است فراگیران پس از گذراندن مجموعه ای از تجارب یادگیری کسب کنندو چون این هدف ها با واژه های کلی بیان می شوند معمولاً توضیح بیشتر ضروری است. این توضیح از طریق ارایه مجموعه ای از هدف های جزیی انجام می پذیرد.
4-2-3. هدف های رفتاری: پس از مشخص نمودن اهداف کلی و تجزیه آن به اهداف جزیی، اهداف رفتاری مطرح می گردد. هدفهای رفتاری عبارتند از: اعمال، رفتارها ، حرکات وآثاری که قابل مشاهده کردن، شنیدن ، لمس کردن و قابل سنجش باشند. این قبیل اهداف مشخص می سازند که دانش آموزان به هدف های کلی رسیده اند. برای طرح هدف های رفتاری رعایت چهار ویژگی و مخاطب، فعل رفتاری، شرایط و معیار و درجه، ضروری می باشد.
در ضمن، برای تدوین اهداف در نظر داشتن سطوح مختلف حیطه های(شناختی، عاطفی و روانی- حرکتی) الزامی می¬باشد. توضیح آنکه دانشمندان تعلیم و تربیت هدف های تربیتی را در سه حیطه تقسیم بندی کرده اند. تغییراتی که در اثر تعلیم و تربیت در ذهن ایجاد می شود ماهیت آن دانش و معلومات است در "حیطه شناختی" قرار داده اند. آنچه که به ارزش ها ، نگرش ها و احساسات مربوط می شود در "حیطه عاطفی" و آنچه که با مهارت های حرکتی ارتباط پیدا می کند در "حیطه روانی– حرکتی" جای داده اند.

3- وسایل آموزشی:
انتخاب رسانه های مناسب منجر به آموزش مؤثرتر خواهد شد. از یک رسانه آموزشی نمی توان در همه موقعیت های آموزشی استفاده کرد. هر موقعیت آموزشی رسانه خاص خود را طلب می کند. بدون توجه به قابلیت های رسانه های آموزشی در موقعیت های مختلف، نمی توان از آنها استفاده مناسبی به عمل آورد.
برای شناسایی یک رسانه ی مناسب ، ابتدا باید به چند پرسش پاسخ داد. این پرسش ها عبارتند از:
هدف از ایجاد ارتباط چیست؟ چه کسی می خواهد ارتباط برقرار کند و چه ویژگی هایی دارد؟ مخاطب ارتباط کیست؟ چه میزان پذیرش دارد؟ ویژگی های او چیست؟ شرایط زمانی و مکانی برقراری ارتباط چیست؟ و برای انجام این کار چه امکاناتی وجود دارد؟
به طور کلی عوامل مؤثر در انتخاب رسانه ها عبارتند از: 1- نوع هدف های آموزشی 2- ویژگی های مخاطبان 3- روش های فنون آموزشی 4- قابلیت رسانه برای انتقال پیام مورد نظر 5- جذابیت رسانه 6- کیفیت فنی هنری 7- عملی بودن و سهولت کاربرد 8- اقتصادی بودن.
4- روش های تدریس:
با پیشرفت علوم و فنون و پیچیده شدن جوامع بشری ، نیازهای فردی اجتماعی نیز پیچیده تر می شود و برای ارضای نیازهای پیچیده احتیاج به علوم و فنون پیچیده تر می باشد.
کسب علوم و فنون در سایه به کارگیری روش های مفید و مؤثر ، جدیدو کارآمد در آموزش امکان پذیر است. به همین دلیل به منظور نیل به اهداف آموزشی تعیین شده بهره گیری از روش های تدریس و الگوهای تدریس متناسب با هدف های درس و نوع مطالب و بحث، نوع کلاس، تعداد دانش آموزان و غیره روش ها و الگوهای خاص مورد استفاده قرار می گیرد.

5- قبل از شروع درس:
هر معلمی قبل از شروع درس باید از حضور دانش آموزان آگاهی حاصل کند، همچنین مطمئن شود که آنان از سلامت روحی و جسمی برای شروع درس آمادگی دارند، زیرا دانش آموزان باید در آغاز درس احساس آرامش نمایند و مشتاقانه منتظر یاد گرفتن درس جدید باشند، پیش از شروع درس جدید چنانچه از قبل تکلیفی برای دانش آموزان تعیین شده است مورد بازدید و بررسی قرار گیرد و برنامه های دیگر با صلاحدید معلم انجام می گیرد. ولی باید توجه داشت که کارهای قبل از شروع درس نباید زیاد طول بکشد زیرا طولانی شدن این مرحله از شور و شوق اولیه فراگیران می کاهد.
6- ارزشیابی تشخیصی:
پیش از آغاز درس جدید، معلم باید رفتار ورودی دانش آموزان را مشخص سازد. سیف(1385)، معتقد است که : رفتار ورودی بر آمادگی فرد برای یادگیری رفتاری تازه دلالت دارد. به سخن دیگر، آنچه کسی قبلاً یادگیرفته است یا آنچه برای شروع به یادگیری مطلبی تازه می بایست یادگرفته باشد، رفتار ورودی او نامیده می شود. معلم قبل از شروع درس جدید باید اطمینان حاصل کند که دانش آموزان مطالب درس قبل ، به خصوص مطالبی که دانستن آنها برای درس جدید پیش نیاز محسوب می شود را می دانند. به همین دلیل به هر طریق که لازم می داند از پیش دانسته های دانش آموزان ارزشیابی به عمل می آورد. نوع ارزشیابی بستگی به نوع درس و هدفهای درسی می تواند از سئوال شفاهی تا آزمون کتبی متغیر باشد توجه به میزان اطلاعات قبلی دانش آموزان، از این بابت که سطح درس دادن براساس آن تنظیم شود، ضروری می باشد.
7- آماده سازی:
آماده سازی، فعالیتی است که معلم از طریق آن سعی می کند ارتباط معنی دار بین تجربیات قبلی و انتظارات و نیازهای شاگردان با هدف های آموزشی کلاس برقرار کند. معلم پیش از آنکه مطلب اصلی را به دانش آموزان ارایه دهد، باید ذهن و حواس آنها را برای آموختن درس جدید جلب نماید. به طور کلی، هدف از آماده سازی عبارت است از تمرکز بخشی حواس فراگیران، معرفی ضمنی غیرمستقیم موضوع درس به ایجاد علاقه و انگیزه و کنجکاوی در دانش آموزان برای یادگیری مطلب جدید.
معلمان مسئولان پدیدآوری موقعیت هایی هستند که در کارآموزان و دانش آموزان ایجاد انگیزه کنند و آنان باید موضوعات درس و سایر مواد آموزشی را به گونه ای آراسته و ترتیب دهند که نیازهای فراگیرندگان برآورده شود.
8- ارائه ی درس:
این قسمت اساس طرح درس را تشکیل می دهد و باید به کاملترین وجه تنظیم گردد. درس جدید باید بر پایه دانسته ها و تجارب قبلی دانش آموزان طراحی و ارایه گردد، بطوریکه ارتباط منطقی درس جدید با مرحله آماده سازی حفظ گردد. مطالب ارایه شده باید دارای پیوستگی و نظم منطقی باشد معلم باید فعالیت هایی را که به روش ها و فنون تدریس مربوط می شود در ارایه درس به اختصار مشخص نماید و تنها نام بردن از عنوان کلی روش ها و الگوهای تدریس کافی نیست، بلکه لازم است نوع فعالیت هایی را که معلم می خواهد در جریان ارایه انجام دهد در این قسمت قید نماید.
9- فعالیت های تکمیلی:
انتخاب روش برای انجام فعالیت های تکمیلی به موضوع و هدف درس بستگی دارد. به عنوان مثال، اگر درسی که ارایه می شود به جمع بندی نیاز دارد معلم باید نوع آن را انتخاب کند، آیا جمع بندی را به طور شفاهی انجام می دهد و یا به صورتهای دیگر و غیره.
برخی از روش های متداول برای انجام فعالیت های تکمیلی عبارتند از: خلاصه نویسی روی تابلو(تخته سیاه)، یادداشت نکات درس توسط دانش آموزان، نمایش عروسکی و پوستر، ایفای نقش، سئوال شفاهی، مساله دادن – واحد کار( کارهای تحقیقی، پروژه ) و تکلیف شب.
چنانچه برای تکمیل درس تمرین لازم باشد باید نوع تمرین و چگونگی انجام آن در طرح درس مشخص گردد. مثلاً اگر قرار است دانش آموزان تمرینهای کتاب را انجام دهند، باید تمرینهای مورد نظر با ذکر صفحه در طرح درس قید گردد.
10- ارزشیابی تکوینی:
ارزشیابی تکوینی به معنای ارزشیابی در همه مراحل تهیه برنامه است. در سراسر فرایند تدوین برنامه باید انجام ارزیابی پرداخت و در هیچ شرایطی نباید ارزیابی را وانهاد. پس از پایان یافتن تدریس ، معلم از نتیجه ی کار خود و میزان آموخته های دانش آموزان ارزشیابی به عمل می آورد. ارزشیابی تکوینی می تواند جزء فعالیت¬های تکمیلی نیز به حساب آید مانند بازدید دفترهای تمرین به منظور رفع اشکال های موجود ، جمع آوری پاسخ های دانش آموزان در مورد سئوال مطرح شده در کلاس، ثبت اشتباهات دانش آموزان در دفتر جبرانی و دقت در رفتارهایی که نشانه علاقه مندی و یا عدم علاقه دانش آموزان نسبت به درس نیز می تواند در ارزشیابی تکوینی قرار گیرد.

 

 

 

 ساختار و اجزا یا عناصر یک طرح درس ( روزانه ) به شرح زیر است:
مشخصات کلی طرح درس: کلاس : مدت: نام معلم:
موضوع:
دوره: شماره طرح درس: تاریخ:
هدفهای کلی، جزئی و رفتاری
(تحلیل آموزشی) دانش آموز در پایان این درس باید بتواند:


روش ها : رویکردها: تئوری ها:
حیطه های یادگیری شناختی
( دانستنی ها)
روانی- حرکتی مهارت ها
عاطفی نگرش ها
وسایل زمان
قبل از شروع درس
آماده سازی رئوس مطالب
فعالیتهای مربوط به روشها
ارایه درس جدید رئوس مطالب
فعالیت های
مربوط به روش ها
تکمیلی رئوس مطالب
فعالیت های مربوط
به روش ها
ارزشیابی ورودی
تشخیص
مرحله ای
پایانی

منابع
سیف، علی اکبر (1385)، روانشناسی پرورشی، تهران: انتشارات آگاه.
شعبانی، حسن (1391)، مهارت های آموزشی( روش ها و فنون تدریس)، تهران: سمت، جلد دوم.
صفوی، امان الله (1393)، کلیات روش ها و فنون تدریس(متن کامل)، تهران: نشر معاصر تنظیم و خلاصه
نوروزی، داریوش. رضوی، سید عباس(1392)، مبانی طراحی آموزشی، تهران: انتشارات سمت.